مهدي صالحي
    
    جهش صادرات غيرنفتي در برنامه‌هاي پنج‌ ساله توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور از اولويت برخوردار است. تحقق اين امر نه تنها به باروري استعدادهاي اقتصادي كشور و رشد توليد ملي كمك به‌سزايي دارد، بلكه در رفع مهم‌ترين معضل و دغدغه اقتصادي يعني بيكاري موثر خواهد بود. با اين وصف تلاش و برنامه‌ريزي براي رونق و تنوع‌بخشي به صادرات غيرنفتي از اهميت بسزايي برخوردار است.
    ايران كشوري چهارفصل و برخوردار از تنوع آب و هوايي و اقليمي است كه استعداد بالقوه بسياري براي توليد انواع گياهان و رونق كشاورزي و باغباني دارد و بهره‌گيري از اين استعداد و مزيت اقتصادي ضروري است. بخش وسيعي از خاك ايران در شمال، مركز و جنوب غربي كشور مستعد پرورش انواع گل‌ها و گياهان زينتي است و بازار بالقوه موثري براي اين توليدات در كشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس، همسايگان شمالي و حتي در بازارهاي دور شرق آسيا و غرب اروپا وجود دارد.
    با وجود تلاش‌هايي كه در اين زمينه صورت گرفته، اما سرمايه‌گذاري‌ها و اقدامات انجام شده براي بهره‌گيري بهينه از اين مزيت در راستاي توليد و صادرات كافي نبوده و نيست و تلاش‌هاي بيشتري را مي‌طلبد.
    ايران كشوري چهارفصل است. آن زمان كه در شمال اين سرزمين تاريخي برف بر زمين مي‌نشيند، در جنوب كشور (خوزستان و هرمزگان) موسم پرورش گل‌هاي زينتي است. در شرق اراك، شهري كوچك (محلات) با چشم‌اندازي زيبا خودنمايي مي‌كند كه «هلند ايران» نام گرفته و سرزمين پرورش انواع گل‌هاي زينتي است. اين شهر كه در چند كيلومتري حاشيه كوير قرار گرفته، شهر گل و گياه ايران است. در شمال ايران (مازندران و گيلان) با آب و هوايي مطبوع، گلخانه‌هاي سنتي جلوه‌گر هستند و فصولي از سال دامن طبيعت در اين خطه مملو از گياهان و گل‌ها است.
    با وجود استعدادهاي بالقوه در ايران كه به دليل آب و هوايي خشك و نيمه خشك به چشم مي‌خورد، اما سهم آن در تجارت جهاني گل و گياهان زينتي كه سالانه بالغ بر چندين ميليارد دلار است، ناچيز است.
    اين مشكلات كه سال‌ها به آنها اشاره مي‌شود، مانع بزرگي براي بهره‌گيري بهينه از استعدادهاي موجود در زمينه پرورش و صادرات گل و گياهان زينتي است.
    ارزش صادرات گونه‌هاي گياهي ايران در 10 سال اخير 27 ميليون دلار بود، در حالي كه ارزش مبادلات گياهان دارويي جهان تنها در سال 2000 ميلادي 43 ميليون دلار برآورد شده است.
    همچنين ايران در زمينه گياهان دارويي داراي پيشينه و تاريخ پرافتخاري است، اما در دهه‌ي اخير به حاشيه رانده شده است.
    كمتر كشوري در جهان يافت مي‌شود كه مانند ايران داراي تنوع اقليمي باشد، به طوري كه در ايران هفت هزار گونه گياهي وجود دارد كه 10 تا 27 درصد آن انحصاري است.
    اذعان مسوولان و صاحب‌نظران به استعدادهاي بالقوه ايران در زمينه گياهان زينتي و دارويي، نشان مي‌دهد كه در اين سرزمين چه استعدادهاي بالقوه‌اي در دسترس عموم مردم است كه از نظرها پنهان مانده و حاضر به بهره‌گيري از آنها در راستاي دستيابي به اهداف ملي خود نشده‌ايم.
    اما بهره‌گيري از توانمندي‌ها و مزيت‌هاي موجود، مستلزم استفاده از فناوري‌هاي نوين است. در صورت استفاده از روش‌هاي جديد علمي، ميزان توليد گل و گياهان زينتي كشور دست كم 50 درصد افزايش مي‌يابد. با وجود فعاليت شماري از هموطنان در بخش توليد گل و گياه در ايران، ايجاد يك مركز اطلاع‌رساني براي آموزش و تبادل اطلاعات آنها الزامي است.
    چنانچه اين مركز راه‌اندازي شود، بسياري از فارغ‌التحصيلان دانشگاه‌ها فرصت اشتغال و همكاري با توليدكنندگان سنتي گل و گياه را خواهند يافت و در چنين فضايي امكان آموزش و بهره‌گيري از فنون جديد در زمينه پرورش گل‌ها و گياهان زينتي به‌وجود خواهد آمد. اما در بيست سال اخير، اقدام اساسي در اين زمينه‌ها صورت نگرفته است.
    كارشناسان عقيده دارند كه ايران توانايي صادرات سالانه حداقل 300 تا 500 ميليون دلار گل‌هاي زينتي (به صورت شاخه بريده و گلداني)، درخت و درختچه و حدود 10 تا 20 ميليون دلار گياهان دارويي را دارد. ميزان صادرات گل و غنچه بريده در سالهاي 1375 تا 1384 به شرح جدول ذيل بوده است:
    مشروط بر آنكه از نظام توليد سنتي خارج شود و با احداث گلخانه‌هاي مدرن و بهره‌گيري از دانش و فناوري روز، آموزش دست‌اندركاران توليد و ايجاد زيرساخت‌هاي لازم براي صادرات(بهبود سيستم بسته‌بندي و حمل و نقل گل و گياهان زينتي از مراكز توليد تا بازارهاي جهاني) امكانات لازم براي حضور موفقيت‌آميز در بازارهاي بين‌المللي را فراهم سازد.
    با وجود چنين استعدادهايي، پرورش‌دهندگان گل و گياهان زينتي از مشكلات عديده‌اي سخن مي‌گويند كه بي‌توجهي نسبت به رفع آنها چيزي جز از دست دادن فرصت‌هاي سرمايه‌گذاري، اشتغال و تجارت را به دنبال ندارد.
    با اين حال فرايند توليد گل و گياهان زينتي در ايران برنامه‌ريزي شده نيست بلكه به صورت سنتي انجام مي‌شود. گلخانه‌هاي ايران هنوز سقف نايلوني دارند و با بخاري (نفتي) گرم مي‌شوند. اما براي مطرح شدن در بازارهاي جهاني بايد ابزار لازم را فراهم ساخت و گلخانه‌ها را با امكانات تمام خودكار يعني تجهيزات حرارتي دما، رطوبت و سمپاشي به موقع مجهز ساخت.
    گذشته از مسايل و مشكلاتي كه توليدكنندگان گل و گياه با آن روبه‌رو هستند، به ويژه در زمينه حمل و نقل، اجاره زمين، كمبود و نبود نهاده‌ها، دسترسي نداشتن به دانش و فناوري روز، نظام توليد سنتي و ...، واسطه‌ها نيز بر مشكلات آنها افزوده‌اند. نبود پايانه‌هاي گل در مراكز توليد سبب شده كه دلال‌ها به قيمت بسيار نازلي گل‌هاي توليدي را از پرورش‌دهندگان خريداري كنند.
     با وجود پايانه‌هاي گل، مراكز واقعي خريد و فروش گل براي عرضه در بازارهاي داخلي و خارجي سامان مي‌يابد و نه تنها توليدكنندگان مورد حمايت قرار مي‌گيرند، بلكه از افزايش بي‌رويه قيمت گل توسط دلال‌ها براي مصرف‌كنندگان جلوگيري و زمينه رونق صادرات نيز فراهم خواهد شد.
    به عقيده‌ي كارشناسان، ساماندهي به توليد و صادرات گل و گياهان زينتي به يك برنامه‌ريزي جامع و دوسويه براي معضلات توليدكنندگان و صادركنندگان نيازمند است. از يك سو مي‌بايست مشكلات بخش توليد همانند ساماندهي به نظام نوين توليد و خروج از روش سنتي، دستيابي به فناوري و ايجاد گلخانه‌هاي مدرن، دسترسي به نهاده‌هاي مورد نياز و ... مي‌بايست حل و فصل شود. از سوي ديگر امكانات مناسب براي حضور فعال در بازارهاي جهاني تعبيه شود، راه‌اندازي پايانه‌هاي گل و گياه در مراكز توليد، ايجاد سيستم حمل و نقل مناسب زميني و هوايي، بسته‌بندي مناسب، بازاريابي، حضور در نمايشگاه‌هاي خارجي و ... ضرورتي غيرقابل انكار است.
    به عقيده‌ي كارشناسان، با برنامه‌ريزي مناسب و تمهيد امكانات ضروري، مي‌توان در يك دوره‌ي سه‌ ساله سطح صادرات گل و گياه ايران را تا 10 برابر ميزان كنوني افزايش داد و علاقه‌مندان به سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مختلف اين فعاليت سودده را ترغيب نمود.
    در اين ميان، گسترش همكاري با شركت‌هاي خارجي فعال در اين رشته به‌ويژه شركت‌هاي هلندي كه در زمينه توليد و تجارب گل تجارت زيادي دارند، مي‌تواند موثر باشد و حتي زمينه جذب سرمايه‌گذاري آنها را فراهم سازد.
    به هر حال به نظر مي‌رسد كه هنوز عزم واقعي براي بهره‌گيري از استعدادها و مزيت‌هاي نسبي اقتصاد ايران در بسياري از بخش‌ها از جمله باغباني و گل و گياه وجود ندارد و مسايل و مشكلات فعالان در اين بخش ناديده گرفته مي‌شود. انتظار مي‌رود كه در راستاي تحقق اهداف برنامه سوم در زمينه جهش صادرات غيرنفتي، توجه جدي به زمينه‌هاي داراي مزيت ‌نسبي براي حضور در بازارهاي جهاني معطوف گردد.
ماهنامه دام کشت و صنعت، شماره 80